محمد مهدى ملايرى
274
تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )
- 2 - [ بررسى عوامل پيشرفت و انحطاط علم و انديشه ] پس از اين بررسى و نتايجى كه از آن به دست آمد بلافاصله اين سؤال در خاطر مىگذرد كه آيا علت يا علل اين فراز و نشيبى كه در تاريخ علم و انديشهء اسلامى روى داده چه بوده است ؟ چه عواملى در قرنهاى نخست باعث پيشرفت علم و بارورى انديشه گرديده و چه عواملى در قرنهاى بعد انحطاط تدريجى و مستمر علم و انديشه را در جهان اسلام حتى بر خلاف اصل تكامل و ناموس خلقت باعث گرديده است ؟ البته بحث و بررسى صحيح و منطقى در اين موضوع يكى از كارهاى بسيار مهم و اساسى است كه بايد در تاريخ اسلام صورت گيرد ، زيرا نتيجهء چنين بررسى نه تنها به روشن ساختن بسيارى از گوشههاى ناشناخته اين تاريخ بلكه به شناخت ريشههاى تاريخى بسيارى از مسايل روز عالم اسلامى و مهمترين مسأله آنكه عقبماندگى مادى و معنوى آن است كمك فراوان مىكند . امروز ديگر در اين امر ترديدى نيست كه پيشرفت يا عقبماندگى ملتها نتيجهء مستقيم پيشرفت يا عقبماندگى فكرى آنها است ، و مظاهر گوناگون پيشرفت و ترقى انسان كه آن را به انواع مختلف فرهنگى و اقتصادى و صنعتى علمى و مانند اينها تقسيم كردهاند همه جلوههاى مختلف از يك چيز يعنى انديشهء انسان است و هرآنچه هم ساخته و پرداختهء دست آدمى است آن هم جلوهاى از انديشهء او است ، بنابراين بررسى در سير انديشهء يك جامعه و فراز و نشيبهاى آن يعنى بررسى در سير ترقى و انحطاط آن جامعه در همهء زمينههاى مادى و معنوى . ولى اينجا نه جاى چنين بحث و بررسى است و نه امكان آن هست . اين چيزى است كه بايد محققان و صاحبنظران در هررشته با كمال صبر و شكيبايى به بحث و تحقيق و كشف علل و عوامل شناخته و ناشناختهء آن بپردازند . در اينجا فقط به چند مطلب كلى كه در اين زمينه قابل بحث و تأمل است اشاره مىشود ، شايد براى كسانىكه بخواهند در اين زمينه به جستوجو پژوهش بپردازند